काठमाडौँ, २०८३ जेठ १ — के नेपालको जनसङ्ख्या अब घट्दै जाने क्रममा छ? पछिल्ला तथ्याङ्क र सामाजिक परिवर्तनहरूलाई हेर्दा नेपालको जनसाङ्ख्यिक बनोटमा एउटा ठुलो परिवर्तन देखिन थालेको छ। UNFPA को पछिल्लो प्रतिवेदन अनुसार, नेपालको औसत प्रजनन दर प्रति महिला २बच्चामा झरेको छ। यो दर सन् १९९६ मा प्रति महिला ४.६ बच्चा थियो। जीवनयापनको बढ्दो लागत, शिक्षा, र सन्तान हुर्काउने खर्चका कारण नेपाली दम्पतीहरूले साना परिवार रोज्न थालेका छन्।
नेपालको जनसङ्ख्या वृद्धिलाई रोक्ने सबैभन्दा ठुलो कारक वैदेशिक बसाईँसराई बनेको छ। विश्व बैंकको अप्रिल २०२६ को रिपोर्ट अनुसार, युवा जनशक्तिको ठुलो हिस्सा विदेश पलायन हुनाले देश भित्रको प्रजनन उमेरका युवाहरूको सङ्ख्या कम हुँदै गएको छ, जसले गर्दा जन्मदरमा प्रत्यक्ष असर परेको छ।
विभिन्न तथ्याङ्कीय स्रोतहरूका अनुसार सन् २०२५ को मध्यसम्म नेपालको कुल जनसङ्ख्या करिब ३ करोड १५ लाख पुगेको अनुमान गरिएको छ। यद्यपि, जनसङ्ख्या वृद्धिको दर भने निरन्तर ओरालो लागिरहेको छ। सन् २०४०-५० को दशकसम्म पुग्दा नेपालको कुल जनसङ्ख्या स्थिर हुने वा घट्न थाल्ने प्रक्षेपण गरिएको छ। बुढ्यौली समाज: जन्मदर कम हुँदै जाँदा र युवाहरू विदेश पलायन हुँदा भविष्यमा नेपालमा वृद्धवृद्धाहरूको सङ्ख्या धेरै र काम गर्ने युवाहरूको सङ्ख्या कम हुने जोखिम बढेको छ।
नेपालको जनसङ्ख्या अहिले नै घटेको त छैन, तर यसको वृद्धि दर निकै कम भइसकेको छ। यदि अहिलेको प्रवृत्ति कायमै रह्यो भने, आगामी केही दशकमा नेपालको जनसङ्ख्या घट्न सुरु गर्ने निश्चित देखिन्छ। यसले गर्दा सरकारलाई भविष्यमा ‘श्रम शक्ति’ व्यवस्थापन गर्न चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ।
