मेलम्ची खानेपानी आयोजना बर्खायाममा लगातार बन्द हुँदा काठमाडौँ उपत्यकामा खानेपानीको चरम अभाव हुने समस्या वर्षौँदेखि दोहोरिँदै आएको छ। बर्खा लाग्नेबित्तिकै नदीमा बाढी, पहिरो र धमिलो पानी आउने भएकाले सुरुङ र प्रशोधन केन्द्रलाई क्षतिबाट बजाउन सरकारले आयोजना बन्द गर्ने गर्छ। तर, दीर्घकालीन र प्राविधिक समाधान अपनाउने हो भने बर्खायाममा पनि निरन्तर वा कम व्यवधानका साथ पानी वितरण गर्न सम्भव छ।
वि.सं. २०७८ को विनाशकारी पहिरो र बाढीपछि मेलम्चीको मुहान (अम्बाथान) क्षेत्र भौगोलिक रूपमा निकै जोखिमयुक्त बनेको छ। बर्खामा आउने लेदो र गेग्रानसहितको बाढीले मुहानका संरचना पुरिने खतरा रहन्छ। त्यसैले, हालको मुहानलाई प्राविधिक रूपमा अझ सुरक्षित र माथिल्लो वा सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरण गर्ने वा मुहान क्षेत्रमा बलियो ‘डिसेल्टिङ बेसिन’ (बालुवा थिग्राउने संरचना) निर्माण गरी नदीको लेदोलाई सुरुङसम्म पुग्न नदिने प्रविधि जडान गर्नुपर्छ।
मेलम्ची नदीमा बर्खाको समयमा अत्यधिक बाढी र लेदो आउँदा मेलम्चीकै सहायक नदीहरू (जस्तै: याङ्गी र लार्क) वा आसपासका साना सफा खोलाहरूबाट पानी डाइभर्ट गर्ने व्यवस्था मिलाउन सकिन्छ। यी सहायक खोलाहरूमा बाढीको प्रभाव मेलम्चीको मूल नदीको तुलनामा कम हुने भएकाले बर्खामा पनि सुरुङमा पानी पठाउन सजिलो हुन्छ।
नदीमा पानी धमिलो हुनेबित्तिकै सुरुङ बन्द गर्नुको मुख्य कारण लेदोले सुरुङ पुरिनु र सुन्दरीजलको प्रशोधन केन्द्र बिग्रिनु हो। मुहानमै आधुनिक स्वचालित सेडिमेन्टेसन ट्याङ्क र अटोमेटेड गेटहरू जडान गर्न सकिन्छ, जसले ठूला ढुङ्गा, बालुवा र लेदोलाई स्वतः बाहिर फाल्छ र सफा वा कम धमिलो पानी मात्र सुरुङभित्र छिर्न दिन्छ।
मेलम्ची नदीको माथिल्लो भाग (जलाधार क्षेत्र) मा हुने भूक्षय र पहिरो नै नदी धमिलो हुनुको प्रमुख कारण हो। मेलम्ची क्षेत्रका पहाडहरूमा बृहत् वृक्षरोपण गर्ने, पहिरो रोकथामका लागि बायो-इन्जिनियरिङ (गाबियन पर्खाल, टेकिङ, रुख-बिरुवा रोप्ने) अपनाउने र अनियन्त्रित सडक निर्माणलाई रोक्ने हो भने नदीमा लेदोको मात्रा व्यापक रूपमा घटाउन सकिन्छ।
बर्खामा केही दिन धमिलो पानी आए पनि त्यसलाई भण्डारण गरेर थिग्राउनका लागि सुन्दरीजल वा त्यसको आसपासका क्षेत्रमा ठूला-ठूला ‘र वाटर रिजर्भोयर’ (कच्चा पानी भण्डारण पोखरी) निर्माण गर्न सकिन्छ। सुरुङबाट आएको धमिलो पानीलाई सीधै प्रशोधन नगरी पहिला ती भण्डारण पोखरीमा थिग्राएर प्रशोधन गर्दा बर्खामा पनि काठमाडौँमा नियमित पानी आपूर्ति गर्न सकिन्छ।
